جاذبه ی تاریخی و معماری یزد

استان یزد از سرزمین‌های کهن و تاریخی ایران‌زمین است که مجموعه‌ی با ارزشی از جاذبه های معماری و تاریخی آن را به نمایشگاه خشتی تبدیل کرده است. در میان نقاط کویری کشور شاید کم تر منطقه‌ای را بتوان پیدا کرد که به لحاظ جاذبه‌های توریستی هم پای یزد باشد. این دیار کهن که در گذشته‌ای نه چندان دور آن را دارالعباد مسلمین می‌خواندند، اینک با انبوهی از جاذبه‌های فرهنگی، زیارتی باستانی، تاریخی و طبیعی چشم انتظار گردشگران نشسته است. در بعضی از منابع، بنای اولیه برخی از شهرهای این استان چون «میبد» را به سلیمان پیغمبر، «یزد» را به ضحاک و اسکندر مقدونی و «ابرکوه» را به ابراهیم پیامبر نسبت داده اند. این نسبت ها بیان گر قدمت و دیرینگی پیشینه‌ی تاریخی و فرهنگی سرزمین و مردم این دیار است. مجموعه‌ی آثار باستانی پراکنده موجود در این استان نیز، به سهم خود مبین این پیشینه‌ی تاریخی است.آثاری چون دست‌افزارهای سنگی به دست آمده در دره‌های شیرکوه، نگاره‌های روی تخته سنگ کوه ارنان، تکه سفال‌های منقوش نارین قلعه میبد ـ متعلق به دوره ایلامی، غارهای استان و آثار معماری و شهرسازی باستانی و … نشان می‌دهد‎. مدنیت یزد، در چهار کانون باستانی «مهریز» و «فهرج»، «یزد»، «رستاق» ، «میبد» و «اردکان» متمرکز بود.این منطقه در نیمه هزاره نخست پیش از میلاد، در سرنوشت سیاسی اتحادیه‌های قبایل ماد سهم به سزایی داشت. در آن موقع، یزد در یک چهارراه منطقه‌ای قرار داشت و نقش مرزبانی ایالت‌ها و نگهبانی راه‌های بسیاری را که به چهار سوی ایران می‌رفت، ایفا می‌کرد. بی‌گمان منطقه یزد در دوران هخامنشی دارای راه‌های بزرگ و نیز تأسیسات راهداری و مراکز پستی و چاپاری بود. زیرا، علاوه بر راه‌های شناخته شده باستانی، راه‌های دیگری را از روی مدارک پیشین باز یافته‌اند که در آن روزگار، به مراکز اقتصادی و فرهنگی ایران باستان می‌پیوست. منطقه یزد در دوره ساسانی به ویژه در روزگار «قباد انوشیروان» و «یزدگرد اول» از جایگاه اجتماعی و اقتصادی ویژه‌ای برخوردار و به عمران و آبادی آن توجه بسیار شده بود.
علاوه بر این، وجود پاره‌ای از یادمان‌های کهن دینی در این منطقه، نشان می‌دهد که پیش از فراگیر شدن آیین «نوزرتشتی» ساسانی در این منطقه، ادیان باستانی ایرانی دیگری در این سرزمین رواج داشته است. از این میان می‌توان به آیین هاای «مهرپرستی» و «نیایش آناهیتا» اشاره کرد. هم چنین برخی دیگر از نمادهای باستانی، به ویژه چند نیایشگاه کهن «الهه آناهیتا» مانند «پارس بانو»، «پیر سبز»، «پیرنارکی» و …که از دیرباز در این مناطق پایدار بوده، نشان گر این مطلب است.
از دیگر نشانه های گویا و مبین تاریخ دیرین یزد، «سرو پنج هزار ساله» ابرکوه، کشف آثار تمدن‌های ماقبل تاریخ در«غربالبیز» مهریز و کشف سکه‌هایی مربوط به زمان «پوراندخت ساسانی» است که در میبد ضرب شده‌اند.
یزد اولین شهر خشت‌خام و دومین شهر تاریخی جهان است. مراکز دیدنی این شهرستان را مجموعه امیر چخماق، مسجد جامع کبیر، زندان اسکندر، مجموعه حمام و بازارخان، خانه لاری‌ها، بقعه دوازده امام، باغ دولت‌آباد، موزه آیینه و روشنایی، مجموعه تاریخی هشت، مسجد چهل محراب، مسجد یعقوبی، دخمه زرتشتیان، آب انبار شش بادگیر، آتشکده زرتشتیان، مسجد ملا اسماعیل، خانقاه نعمت‌اللهی، خانه محمودی، بقعه سید شمس‌الدین، مسجد ریگ، گنبد مصلی عتیق و بقعه شیخ احمد فهادان تشکیل می دهند.
مراکز دیدنی شهرستان میبد را نارین قلعه، مسجد جامع میبد، مسجد جامع فیروزآباد، مسجد جامع بفروییه، مسجد جامع زیرگ بیده (معماری بوکنی)* قلعه‌های پراکنده، مجموعه کاروانی رباط، زیارتگاه‌های امامزاده خدیجه خاتون. میرصدرالدین قنبر، پیر چراغ، پیر بفرو و … موزه زیلو، آسیاب‌ها، حسینیه‌های قدیمی، آب‌انبارها، برج‌ها، مراکز مذهبی زرتشتیان، خانقاه، باروی شهر قدیم شامل برج‌ها، حصارها، خندق‌ها و دروازه‌های شهر از دوره ساسانی به بعد تشکیل می دهند.

مراکز دیدنی مهریز را نیز مسجدجامع مهرپادین، مسجدجامع بغدادآباد، مسجدجامع خورمیز، قلعه تاریخی خورمیز، پیر نارکی، کاروان سرای زین‌الدین، مسجدجامع خوانزا (هنزا)، چشمه غربالبیز،کاروان سرا و چاپارخانه سریزد، قلعه باغ دهک، سرو تاریخی منگ‌آبقاد، باغ پهلوان‌پور، ‌موزه مردم‌شناسی و … تشکیل می دهند.

مراکز دیدنی شهرستان طبس را نیز باغ معروف گلشن، مدرسه دو مناره گلشن، بقعه امام‌زاده حسین‌بن موسی(ع)، حسینیه عمادالملکی، مزار پیر حاجات تشکیل داده اند.
مراکز دیدنی صدوق شامل: مجموعه حجت‌آباد وزیر شامل حمام، آب‌آبنار و بازار، مجموعه سلطانیه در بندرآباد، مسجد ریگ، مسجد امیرالمؤمنین زارچ، مجموعه آثار تاریخی ندوشن و … می شوند.

مراکز دیدنی خاتم را قلعه مروست، ‌بقعه شیخ‌بهاءالدین، مسجدشاه‌حسین، قلعه محمد کریمخان هرات، آب‌انبار سرده، آب‌انبار برسه، سنگ‌قبر صفی قلی بیک، حسینیه شاه‌ولی، سنگ قبر خانش بیگم، خانقاه یا بقعه شاه خلیل ثانی، مسجد شاه ولی، حسینیه غیاث‌آباد، مسجد و حسینیه محله گرمسیر، قلعه گرمسیر، مسجد شاه یحی، مسجد جامع بیدا خوید،‌مسجد شیخ علی بنیمان، مسجد توران پشت، بقعه سیدگل سرخ توران پشت، بقعه پیر مراد توران پشت، بقعه چهل دختران توران پشت، بقعه شیخ جنید توران پشت، مزار توران پشت، قلعه شواز، مسجد اسلامیه (فراشاه) تشکیل می دهند.
مراکز دیدنی بافق را امام زاده عبدالله بن موسی‌بن‌جعفر(ع)، مسجدجامع(قرن ۱۲ هـ.ق)،مسجدسراستخر، مسجد چهارده معصوم(ع)، مسجدفاطمیه بافق و مسجدفاطمیه آهن‌شهر، ‌حسینیه امام زاده و مسجدحاجی سیدحسن تشکیل می دهند.
مراکز دیدنی اردکان را مسجدجامع اردکان، مسجدزیرده، تکیه بازار نو،امام زاده میر سیدمحمد(ع)،امام زاده سید نورالدین(ع)،موزه مردم‌شناسی، چهارسوق، آب‌انبار دو راه، آب‌انبار قلعه،‌تکیه بازار نو، سنگ‌قبر ملاعارف و مراکز مذهبی زرتشتیان عبارت از: پیرشاه اشتادا یزد، پیرشاه تشترا یزد، پیرشاه مهرایزد، پیرشاه‌مراد، پیرشاه فریدون، پیرهریشت، پیر سبز چک‌چک و زیارتگاه پارس بانو تشکیل می دهند.
مراکز دیدنی ابرکوه را گنبدعالی، مزار پیر حمزه سبزپوش، مقبره حسن‌بن کیخسرو، گنبد سیدون و گنبدگل سرخی، قطبیه، مسجد حاجی کامل،‌امام زاده احمد بن جعفر(ع)، مناره‌های مسجد نظامیه، مسجدجامع ابرقو، مسجد بیرون یا مسجد امام رضا(ع)، پریشک یا پیر صدق، پیر حسین، مقبره اشرف‌الدوله حسن بن شمس‌الدین مهر، امامزاده عباس بن‌علی بن‌الحسن بن‌علی ابی‌طالب(ع)، یخچال دوره قاجاری، تل‌های خاکستری، بی‌بی سارا خاتون، بناهای کوه صفه، بادگیرها، محله‌های قدیمی چون: در قلعه، بنادان، جرمدین، صفاییه، جهانستان، دروازه میران. گل‌کاران، نظامیه، طاووس، بازار، پشت آسیاب و محله خواجه تشکیل می دهند.
مجموع جاذبه های تاریخی و معماری استان یزد که در شهرستان های مختلف پراکنده شده اند حکایت از غنای جاذبه های تاریخی و معماری این سرزمین کهن و باستانی ایران دارد.

معروفترین مسجد های یزد

درخشان ترین بنای شهر یزد مسجد جامع آن است که بنایی بسیار فاخر و زیبا است.این مسجد مجموعه ای است از درخشندگی کاشی‌ها، بلندی منارها، زیبایی گچ کاری، گشادی صحن، خوابیدگی گنبدو بالاخره شبستان زمستانی وسیع‌ آن که هر یک عنصر و عاملی از بزرگی، زیبایی و هنرمندی این یادگار ارجمند و هزار ساله یزد است و مساحت مسجد جامع را علی جندقی یزدی ۹۸۰۰ و ماکسیمم سیر و ۷۰۰۰ متر مربع نوشته‌اند. در کنار این مسجد کتاب خانه ای به نام کتاب خانه وزیری احداث شده که گنجینه ای نفیس از قرآن‌ها و کتاب‌های خطی است. این مسجد تا پیش از انقلاب اسلامی محل برگزاری نماز جمعه بود اما پس از پیروزی انقلاب اسلامی به لحاظ محدودیت فضای آن جا مراسم نماز جمعه به مسجد مرحوم آخوند ملا اسماعیل منتقل شده است.

مسجد جامع عتیق یزد
بنای مسجد زمانی که بنیاد نخستین آن توسط علاءالدوله گرشاسب گذاشته شد در میان شهرستان یعنی در داخل حصار قدیم قرار داشت. به تدریج در وضع آن، خواه از لحاظ الحاق قسمت ها و ابنیه جدید و خواه از نظر مرمت و تجدید بنا و یا از نظر کاشی کاری و تزیینات الحاق دخل و تصرفاتی حادث شد.بانی مسجد قدیم گرشاسب بن علی بن فرامرز بن علاء الدوله کالنجار از دوده کاکوییان یعنی از دودمان آل بویه است. پس از بنای اصلی مسجد قدیم بنای دیگری در همان قرن در محوطه مسجد به وجود آمده که جماعت خانه ای است که دختران فرامرز بن علی از خاندان کاکویی بنا کردند. از قسمت های دیگر مسجد قدیم دو غرفه است یکی از غرفه‌ها را امیر شمس‌الدین قاضی ساخته و دیگری را امیر بلغدر که از حکام یزد است که در عهد غازان خان بدین سمت گمارده شد.

مسجد میرچقماق (امیر چخماق)
این مسجد که در تواریخ یزد به نام مسجد جامع نو نیز خوانده شده و در دوره صفوی بنا بر ضبط جامع مفیدی و عبارتی که بر در جماعتخانه نقر شده «چقماقیه» معروف بوده از آثار خیر و نتیجه همت بلند امیر جلال الدین چقماق شامی و زن او ستی فاطمه خاتون است. این مسجد در سال ۸۴۱ به اتمام رسید بدون تردید از حیث زیبایی و وسعت و اهمیت مسجدی است که از حیث مرتبه و اعتبار بعد از مسجد جامع شهر قرار می‌گیرد.
این مسجد بر ضلع جنوبی میدانی است که به میدان امیر چقماق معروف است و زمانی که ساخته شد به قول مولف در ظاهر «یاسواد» شهر قرار داشت. در دوره محمد شاه قاجار هم که هنوز حصار شهر پا برجا بود مسجد در خارج شهر بوده است. امیر جلال الدین چقماق شامی از امراء و سرداران تیموری و مقرب درگاه شاهرخ بود و به عهد او به حکومت یزد منسوب شد و خدماتی چند در آبادانی و توسعه شهر مذکور کرد که مهم ترین همه آن ها بنیاد نهادن همین مسجد است.
مسجد زیگ یزد
محله سریگ (راس الرمل) براساس ذکری که در جامع الخیرات آمده، در قرن هشتم هجری از محلات خارج شهر و به دروازه مهریجرد تردیگ بوده است.در تاریخ یزد جعفری هم از آن مسجد با نام «مسجد جامع» خارج یزد به محله سرریگ یاد شده است. اکنون حد شمالی مسجد خیابان شاه و سمت مباختر آن راسته بازاری است که به میدان خان منتهی می‌شود.
در این مسجد برخی از بناها قابل توجه و ارزشمندند از جمله:
۱ ـ منار گلی مزین به کاشی با خطوط و نقوش هندسی بنایی و قفسه ای چوبی در بالای منار.
۲ ـ کتیبه خط ثلث از کاشی معرق در سه طرف سر درب باختری مسجد که به بازار باز می‌شود.
۳ ـ درب آلت سازی و کنده کاری.
۴ ـ بدنه محراب ایوان اصلی از کاشی های شش ضلعی فیروزه ای و آبی با حاشیه ای سیاه و سفید مرسوم قرن نهم هجری است.
۵ ـ درب شبستان متصل به گنبد و طرف دست راست آن، دیوار محراب از کاشی های مسدس و وسطش محراب نمای معرق از قرن نهم هجری نصب شده و طاق آن مقرنس و گچ کاری است.
۶ ـ محراب شبستان بزرگ زمستانی دست چپ، که پنجاه ستون دارد، دارای سنگ مرمری به اندازه ۸۵ × ۱۱۵ سانتی متر و بر آن به خط نسخ و نستعلیق عباراتی منقور شده است.

مسجد ملا اسمعیل یزد
این مسجد بزرگ در بازار منسوب به ملااسمعیل واقع در جنوب میدان خان قرار دارد. این مسجد؛ به دلیل نسبت ایوان وسیع و شبستان باختری که دارای سی و دو ستون است از همان زمان ساختن زبانزد بود و شهرت یافت. پهنای دهنه ایوان دقیقاً، ۷۵/۱۵ متر است. آثاری که اکنون در این مسجد دیده می‌شود عبارت است از : ۱ ـ یک قطعه سنگ منصوب بر سر درب ورودی مسجد. ۲ ـ سنگ منصوب در طرف چپ بر بالای سر در بزرگ ورودی به اندازه ۵۲ × ۴۳ سانتی متر که مطالبی با خط نستعلیق بر آن نوشته شده است.
۳ ـ سنگ منصوب در طرف راست سر در ورودی مسجد به اندازه ۹۹ × ۴۴ سانتی متر که نوشته‌های منقور آن به خط نستعلیق است.
۴ ـ سنگ لوح منصوب به جرز طرف دست چپ در ورودی که به خط نسخ است.
۵ ـ سنگ لوح به خط نستعلیق. ۶ ـ سنگ لوح به خط نسخ. ۷ ـ لوح کاشی مثلث شکل بالای در میان مدرسه و مسجد زیر مقرنس ها به خط نسخ. ۸ ـ از قسمت های ظریف این مسجد آجرکاری ها و مقرنس های آجری درگاه هاست که در بعضی از مواضع با کاشی تلفیق شده است.
۹ ـ در ما بین صحن کوچک و صحن بزرگ از چوب و آلت سازی شده و مورخ سال ۱۲۴۱ قمری است.
۱۰ ـ کتیبه دور گنبد خط علی محمد کاوه خطاط معاصر یزد است و رنگ آبی بر زمینه سفیدی از گچ است.

مسجد شاه طهماسب یزد
این مسجد در میدان شاه واقع است. بانی آن خانش بیگم دختر شاه طهماسب است که به عقد نورالدین نعمت الله بن میرمیران درآمد و آثار متعددی از خود به یادگار گذاشت. از بنای قدیم مسجد اکنون چیزی بر جای نیست. مسجد در سال های اخیر تجدید بنا شده است. از آثار قدیم موجود در مسجد دو سنگ مرمرست. یکی منصوب در محراب و دیگری منصوب بر ستون طرف چپ.

بازار یزد

این مجموعه که ستون فقرات شهر قدیمی یزد را تشکیل می‌دهد، در دوران پهلوی با ساخت خیابان شاه (خیابان قیام فعلی) به دو نیم شد و برخی فضاهای اصلی آن، مانند بازار ارسی دوزها، بازار محمد علی خان و بازار پنج علی تخریب شد. نیمه شمالی بازار در حال حاضر از رونق اقتصادی بیش تری برخوردار است.عمده‌ترین کالاهای موردمعامله، پارچه و شیرینی‌های یزدی، طلا و فرش است. قیصریه که حد فاصل میدان و مدرسه خان قرار دارد،‌از لحاظ معماری نسبت به سایر بازارها از انتطام فضایی بهتری برخوردار است و با دو درب چوبی که دارای ارزش هنری هستند، بسته می‌شود. در این بازار، اکنون پارچه‌های یزدی عرضه می‌شود. قدیمی‌ترین بخش بازار یزد، بازار حاجی قنبر است که از قرن نهم هجری به یادگار مانده و جزیی از مجموعه فرهنگی ـ تاریخی امیر چخماق است. در قرن سیزدهم هجری بر سر درب این بازار تکیه ای زیبا و بلند به شیوه ی دیگر تکیه‌ها و حسینیه‌های یزد ساخته شد که یکی از معرفه‌های شهر یزد است. عمده تزیین‌های آن از کاشی معلقی است.
قسمت‌های مختلف بازار یزد عبارتست از :
بازار خان، بازار زرگری، بازار پنجه علی، بازار قیصریه، بازار علاقبندی، بازار کاشیگری، بازار چیت سازی، بازار ملا اسمعیل، بازار افشار، بازار حاجی قنبر، بازار محمد علی خان، بازار جعفرخان، بازار صدری (شاهزاده فاضل)، بازار دروازه مهریز، بازار مسگری و بازار نخود بریزی.
سایر شهرهای استان یزد نیز بازارهای مخصوص و جالب توجه دارند.

باغ ها، عمارت ها، کاخ های استان یزد

خانه خان بهادر (معین) یزد
این خانه در محله گازرگاه واقع است و از لحاظ گچ بری هایی که بر اطراف دیوارهای حیاط آن شده است اشعار محتشم کاشانی و نقوش گل و بوته جالب توجه است. اشعار به خط نستعلیق خوش نوشته شده است.

خانه شفیع پور یزد
این خانه در محله تبریزیان خیابان شاه و نزدیک به خانقاه نعمه اللهی واقع است. بدنه اطاق گچ بری و سقف آن تقریباً به اسلوب محل خانقاه نعمه اللهی نقاشی شده و درب ها و پنجره‌ها مشبک و با شیشه رنگی است.

خانه طاق بلندها (خانه بزرگ) یزد
شاید قدیمی‌ترین خانه موجود در یزد خانه ای است که پشت حسینیه بوده و متصل بدان واقع و به یکی از دو نام «خانه طاق بلندها» یا «خانه بزرگ» مشهور است. به نظر مهندس کریم پیرنیا این خانه متعلق به خاور الدین حسین بانی مدرسه حسینیه واقع در همین کوچه حسینیان بوده و متعلق به اوایل قرن هشتم هجری است.

خانه عرب ها یزد

مجموعه ای است از دو خانه بزرگ و کوچک واقع در سر قدمگاه محله فهادان و نزدیک به مسجد چهل محراب و به حاجی میرزا احمد عرب تعلق دارد. تزیینات داخلی خانه بزرگ سردرب های مقرنس بر بالای پنج دری و راهروها، درب ها، گچ بری هاو جاسازی در آن ها را شامل می شوند. درب اطاق آینه خانه کوچک در سال ۱۲۹۸ هجری ساخته شده و کار استاد علی‌اکبر ولد مرحوم استاد باقر است.

خانه غیاث نقشبند یزد

در قسمت جنوبی مسجد جامع خانه ای قدیمی وجود دارد که خانه غیاث نقشبند است. بنایی که مربوط به قرن یازدهم هجری است و بسیار ویران شده است.

خانه مشروطه یزد
خانه مشروطه در خیابان امام واقع شده است. این خانه با سبک معماری سنتی حیاط مرکزی و قدمتی حدوداً ۲۰۰ ساله مربوط به دوره قاجاریه است که حدود ۷۰ سال قبل توسط مرحوم ابوالحسن مشروطه پدر آقای محمود مشروطه از آقایان اکرمی خریداری نموده‌اند. خانه دارای یک حیاط مرکزی است که حوض مستطیل شکلی در میان حیاط واقع و در دو طرف آن باغچه درخت گل کاری است درب ورودی خانه در ضلع شمالی و پس از ورودی به هشتی خانه و راهرو به حیاط خانه وارد می‌شویم در چهار طرف حیاط اتاق هایی مناسب فصل ساخته شده است. اتاق های یک دری دو دری و سه دری و چهار دری که از ویژگی های معماری سنتی خانه‌های یزدی است؛ مشاهده می‌شود.اطاق دو دری خانه معروف به اتاق مادر بزرگ را آقای محمود مشروطه به صورت گنجینه ای زیبا آراسته‌اند و اشیای عتیقه فراوانی در این اتاق جمع آوری و به نمایش گذاشته شده است. اتاق ضلع جنوبی که احتمالاً قبلاً تالار بوده؛اکنون به صورت اتاق چهار دری تابستانی از آن استفاده می‌شود. طبقه زیرین به جوی آب و فضایی مشهور به زیر زمین تعلق داردکه ویژه استراحت در تابستان و نگه داری میوه در گذشته بوده است.

خانه حاج کاظم رسولیان (دانشکده معماری)یزد
این خانه که بیش از یک قرن از عمر آن می‌گذرد، در محله سهل بن علی یزد واقع شده و شامل دو بخش متمایز به صورت بیرونی و اندرونی است.حیاط بیرونی محل پذیرایی از میهمانان و برگزاری مراسم روضه خوانی حضرت امام حسین (ع) بوده است. اتاق بزرگ ارسی با شیشه‌های رنگین، حوض خانه، تالار، زیرزمین و بادگیر، فضاهای اصلی قسمت بیرونی را تشکیل می‌دهند. حیاط اندرونی که بخش کاملاً خصوصی خانه است شامل اتاق‌های سه دری، پنج دری، ارسی، تالار، کلاه فرنگی و بادگیر است که پیرامون حیاطی بزرگ و مشجر با حوضی وسیع در میان آن قرار گرفته‌اند. در قسممت تحتانی اتاق‌ها تالار، کلاه فرنگی، زیرزمین‌ها و جوی آب قرار دارند که هر کدام، برای نگه داری لوازم زندگی، مواد غذایی و استراحت در فصل تابستان مورد استفاده بوده است. خانه رسولیان دارای حمام سنتی است که حد فاصل حیاط بیرونی و اندرونی قرار دارد. این خانه یکی از خانه‌های ارزشمند یزدی است که در سال ۱۳۶۸ به صورت وقف در اختیار دانشگاه یزد قرار گرفت و پس از مرمت، به عنوان هسته اولیه دانشکده معماری و شهرسازی حیات نوین خود را آغاز کرد. هم اکنون بخش‌های متنوع این خانه قدیمی به فضاهای آموزشی تبدیل شده و با خریداری واحدهای مسکونی همجوار آن که هر کدام از آن ها نیز دارای ارزش معماری هستند، مجموعه ی فرهنگی، تاریخی، آموزشی ممتازی را به وجود آورده‌اند که در سطح کشور شاخص است. این مجتمع هنری، گذشته از نقش آموزشی و پژوهشی آن، تا به حال محل برگزاری سمینارهای مختلف علمی و پذیرایی شخصیت‌های داخلی و خارجی بوده است.

دژها، قلعه ها، برج ها و مناره های استان یزد

برج حاجی آباد بافق
حاجی آباد آبادی کوچکی است درنیم فرسخی بهاباد در مرکز برجی از خشت و گل به محیط پشتو پنج متر و بلندی دوازده متر قرار گرفته است. قدمت برج بیش از یک صد و پنجاه سال پیش بینی می‌شود. این برج دو طبقه است و از طبقه اول پله برای رفتن به طبقه دوم که از آن به داخل برج می‌رفته‌اند و بر بالای دریچه جای آب جوش به پایین رفتن و سنگ انداز به صورت پیش آمده؛ تعبیه شده است.

نارنج قلعه (نارین قلعه) میبد
مهم‌ترین بنای میبد قلعه تاریخی و قدیمی آن است. این بنا که در زبان عامه به نارنج قلعه معروف است یکی از مهم‌ترین آثار تاریخی پیش از اسلام استان محسوب می‌شود و در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است. این کهن‌دژ که بر فراز تپه‌ای گلین و مشرف بر شهر احداث شده، متأسفانه تاکنون از نظر باستان شناختی مورد پژوهش کامل قرار نگرفته و ابعاد ناشناخته آن فراوان است. تمامی بنا از خشت و گل ساخته شده و معماری آن به شکل مطبق بوده و در پنج مرحله ساخته شده که به لحاظ شکل گیری خاص و فرسایش برخی از اندام‌های معماری آن، کاملاً از هم قابل جداسازی نیست. تهیه نقشه‌های معماری آن جز از طریق یک برنامه پژوهشی و حفاری باستان شناختی که سال‌ها حوصله و زمان می‌برد. قدیمی‌ترین بخش بنا فضاهایی هستند که در دل زمین کنده شده‌اند و در گویش محلی به آنها (بوکن) گفته می‌شود و پایین‌ترین بخش آن را تشکیل می‌دهند.در بخش‌های بالاتر، ترکیبی از عناصر معماری باستانی و ساخت و سازهای دوره‌های جدیدتر به چشم می‌خورد. به نظر می‌رسد طبقات فوقانی بنا بیش تر بازسازی شده‌ی دوره اسلامی باشد.

آثار عمرانی تاریخی استان یزد

میدان میرچخماق (امیر چخماق) یزد
میدان میرچخماق، اثری از قرن نهم هجری و یادگاری از دوران حکومت امیرچخماق شامی است. جلال الدین امیرچخماق که به دستور شاهرخ تیموری به حکومت یزد رسید با هم دستی همسر خود فاطمه خاتون، آثاری چند در یزد بنا کرد. مهم‌ترین این آثار مسجد جامع نو بود که هم اکنون نیز برقرار است و به نام مسجد میرچخماق مشهور است. بانیان در شمال مسجد میدانی ایجاد کردند که اکنون هم پابرجاست و مرکز شهر یزد است. این میدان در عصر صفوی هم به همین نام شهرت داشت. در خاور میدان میرچخماق، بازاری به نام حاجی قنبر وجود دارد. این بازار از بناهای نظام الدین حاجی قنبر جهانشاهی است. این شخص که به امر جهانشاه قره قویونلو به حکومت یزد رسیده بود‌، آثار دیگری هم در یزد احداث کرد. بعدها بر سر در این بازار بنای زیبا و بلندی به اسلوب بناهایی که در تکایای یزد دیده می‌شود؛ ساخته شد. این بنای عظیم یکی از معرف‌های شهر یزد است و هنگامی که می‌گویند «میرچخماق» مرادشان همین بناست، در حالی که از آثار امیرچخماق نیست.

میدان وقت و ساعت یزد
این میدان قدیمی، اثری از نیمه اول قرن هشتم هجری است و در حال حاضر بیش تر بناهای اطراف آن از بین رفته است و تنها مدرسه سید رکن الدین و یک آب انبار قدیمی بر جای مانده است. در این میدان یک دستگاه نجومی و رصدی موسوم به اوقات و ساعت (۷۲۵ هجری قمری) قرار داشته که در زمان خود از دستگاه‌های مهم علمی بوده و نام میدان از این دستگاه گرفته شده است.

میدان خان یزد
این میدان وسیع و خوش طرح و سبک، از مکان‌های زیبای شهر یزد و یکی از آثار محمد تقی خان (متوفی در ۱۲۱۳) است. در چهار سوی میدان، دکان‌هایی قرار دارد. پیش روی آن‌ها سایبان راهرو گونه ای ساخته شده و سر در دکان‌ها هلالی است. این میدان راهی به قیصریه و راهی به مسجد ریگ دارد. مدرسه شیفیعیه در زاویه شمال خاوری آن واقع شده است. میدان خان جزو مجموعه ای است که محمد تقی خان با طرحی هماهنگ آن را به وجود آورد. این مجموعه مشتمل بر مدرسه و قیصریه است و جملگی آن‌ها جزو نقاط دیدنی شهر محسوب می‌شوند.

دروازه قدیم دهکده هفتادر اردکان
قسمتی از دروازه قدیم آبادی هفتادر در قسمت خاور به جای مانده و به نام دروازه بزگله کن مشهور است. قدمت این بنا به قرن نهم باز می‌گردد.

گنبد عالی (گنبد علی) ابرقو

این مقبره یادبود یکی از سالم ترین گنبدهای دوره سلجوقی و از نفایس هنر ایران است که بر روی تپه ای مشرف به جاده و شهر قرار گرفته است. این بنای سنگی که روی سکوی چهار گوشه ای در ۲ متری سطح زمین واقع شده، سنگهای آن به وسیله ملاطی مخلوط و متشکل از گچ، خاکستر، آهک و ماسه روی هم چیده شده اند. از متن کتیبه آجری بالای گنبد چنین بر می آید که این گنبد در سال ۴۴۸ هجری به فرمان فیروزان ساخته شده است. این گنبد ۸ ضلعی با ابعاد ۸/۶ * ۴/۵ است. 

چکچکو یا پیر سبز

محلی است در میان کوههای اردکان و انجیره در جاده طبس در ۴۸ کیلومتری یزد. چون مقدار کمی آب از شکاف کوههای صخره ای پوشیده از سبزه در حال ریزش است به چک چک معروف شده است. زرتشتیان این محل را پیر سبز خوانند. از روز سوم تا دهم تیر ماه برای انجام مراسم دینی و مذهبی و نذورات، زرتشتیان از ایران و جهان در این مکان گرد هم آمده و به صورت شبانه روزی اقامت می کنند. در این محل ساختمان ها و آب انبارهایی ساخته شده که قدیمی ترین آنها مربوط به عصر ناصر الدین شاه قاجار می باشد.

امامزاده عبدالله بافق

محلی است که بسیار مورد احترام محل و اهالی یزد و کرمان است و دارای بقعه ای زیبا و با شکوه و گنبدی عظیم میباشد. بنای بقعه در سال ۲۲۴ هجری پایان یافته است. تزئینات داخلی آن از آثار ملاحسن نقاش باشی بافق است. دو تخته آجر پخته نصب شده بر سردر و یک قطعه سنگ میان آن دو، طاس مسی بزرگ و کنده کاری شده سقاخانه، پوشش بدنه بنا با کاشی های مقدس لاجوردی و با حاشیه سیاه و سفید مربوط به قرون هشتم و نهم، سقف مقرنس گنبد و درب بزرگ و سیاه رنگ آلت سازی شده از آثار مهم این بنا میباشند.

قلعه توران پشت

قلعه توران پشت بر روى صفه اى در دامنه کوه رو به سوى دشت با وسعت زیاد کفه طاقستان را تحت تسلط خود دارد و کیفیتى اساطیرى را به ذهن متبادر مى سازد. این ویژگى باعث شده که بتواند خطر هجوم غارتگران و متجاوزان را که بیشتر از سمت کفه و منطقه فارس، روستا را تهدید مى کرده خنثى و بدین وسیله دورى فاصله از مرکز و شهرهاى بزرگ را جبران کند.
این قلعه از نظر کاربرد سنگ در بناى آن منحصر به فرد است. در این قلعه تعداد زیادى حجره وجود دارد و هر خانواده روستا حجره اى در اختیار داشته اند و مواد غذایى مانند حبوبات، خشکبار، آرد و… را به گونه اى طبقه بندى شده، در محلهاى مخصوصى که به این منظور در حجره ها در نظر گرفته شده اند انبار مى کردند و از این رو یک قلعه حفاظتى ـ زیستى بشمار مى آمده است. ویژگى دیگر این قلعه در سنگى قلعه که در اندازه ۱‎/۷ *۱ متر از نوع سنگهاى رسوبى همان تپه است مى باشد. این در تا چندى پیش به زیبایى بر لولاى یک تکه سنگى خود مى چرخید و باعث حفاظت قلعه از ورود بیگانگان میشد.

منبع : arshadownload.com

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *